|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
:: Indeksy cytowań i wiosła Artykuł dodany przez: nfa (2008-06-20 07:18:19)
Karol Życzkowski Indeksy cytowań i wiosła Jak konstruktywnie wykorzystywać dane bibliometryczne?
Wyniki pracy danego naukowca są dobre, jeżeli tak uważa wielu innych dobrych uczonych pracujących w tej samej dziedzinie. Ta prosta zasada sprawdzała się przez całe stulecia, gdy całkowita liczba ludzi prowadzących badania naukowe była niewielka, a wybitni uczeni mogli dokładnie śledzić postępy i znać szczegółowo wyniki innych naukowców pracujących w danej dziedzinie. W ciągu minionego wieku liczba osób uprawiających naukę wzrosła niezmiernie, a specjalizacja zaszła tak daleko, że nikt nie jest w stanie kompetentnie oceniać wyników uczonych pracujących w innej specjalizacji danej dziedziny. Dlatego też z konieczności, do wstępnej oceny dorobku danego badacza stosuje się dane bibliometryczne: całkowitą liczbę opublikowanych prac, liczbę cytowań czy indeks H, który wynosi N, jeżeli z pośród wszystkich prac danego autora N z nich zostało zacytowanych co najmniej N razy. Nie trudno jest wskazać wady takiego podejścia. Często wybitne prace nie ukazywały się w ogóle drukiem lub po wydrukowaniu przez dziesięciolecia niecytowane leżały w zapomnieniu. Dlatego nie należy przeceniać znaczenia danych bibliometrycznych i np. twierdzić, iż jeśli uczony A ma na swym koncie 250 cytowań własnych prac, to jest znacznie lepszym uczonym od badacza B, który zgromadził ich tylko 210. Będąc świadomym ułomności takiego systemu, do wstępnej oceny dorobku nieznanego nam naukowca jesteśmy często zmuszeni stosować liczbę publikacji, liczbę cytowań czy indeks H, gdyż na razie po prostu nie dopracowano się lepszych metod. Przykładowo, jeżeli indeksy H dwóch kandydatów na stanowisko profesora wynoszą odpowiednio 17 i 7, to istnieje silna poszlaka, iż dorobek pierwszego z nich jest poważniejszy. Oczywiście ostateczną odpowiedź na to pytanie mogą dopiero dać eksperci, którzy zaznajomili się szczegółowo z publikacjami obu kandydatów. Jakiekolwiek bezpośrednie porównanie danych bibliometrycznych ma sens wyłącznie w przypadku osób pracujących w tej samej dziedzinie nauki, gdyż każda gałąź wiedzy ma swoja specyfikę.
Polska
fizyka i jej pozycja w świecie Gdy w roku 1979 rozpoczynałem studia fizyki na Uniwersytecie Jagiellońskim byłem przekonany o potędze fizyki polskiej. Na tle siermiężnej rzeczywistości szarych lat realnego socjalizmu, korzystnie wyróżniali się fizycy, którzy mieli możliwość przez pewien czas pracować w najlepszych ośrodkach naukowych Europy Zachodniej i Ameryki. Dzięki doświadczeniom zdobywanym za granicą uczeni ci mogli w Polsce prowadzić badania na konkurencyjnym poziomie i utrzymywać kontakty z wiodącymi grupami badawczymi na całym świecie. Podobne osiągnięcia odnosili też nieliczni przedstawiciele innych nauk przyrodniczych, co sprawiało iż wypadkowa pozycja Polski na naukowej mapie świata wyglądała na relatywnie dobrą. Ponieważ nie używano wówczas powszechnie danych bibliometrycznych, tej optymistycznej tezy nie można było łatwo potwierdzić. Od tego czasu w naszym kraju zmieniło się niemal wszystko, poza sposobem organizacji nauki polskiej, który przetrwał od lat w prawie niezmienionej formie. Podobnie jak za dawnych lat płace pracowników nauki są słabo powiązane z efektami ich pracy, a obowiązujący system nie wymusza prowadzenia badań naukowych na wysokim poziomie. Chociaż nieliczni polscy naukowcy potrafią w praktyce udowodnić, iż także w Polsce da się obecnie uzyskiwać znaczące rezultaty, spora część środowiska ludzi nauki zadowala się działalnością pozorną. Ponieważ badania naukowe w innych krajach nie stoją w miejscu naukowa pozycja Polski w świecie spada.
Niestety ta tendencja dotyczy także polskiej fizyki, co
nieubłaganie wykazują dane bibliometryczne. Jak pokazuje porównanie
tabel 1 i 2, pod względem całkowitej liczby cytowań w dziedzinie
fizyki Polska została wyprzedzona przez Koreę Południową i od
roku 2005 spadła z 13 na 14 miejsce. O ile polska chemia i
matematyka utrzymują się nadal w drugiej dziesiątce, to odległe
miejsca przedstawicieli nauk biologicznych, medycznych, technicznych
i społecznych sprawiają, że w miarodajnej kategorii całkowitej
liczby cytowań Polska zajmuje obecnie dopiero 25 miejsce na
świecie. Tabela 1. Liczby prac i cytowań z dziedziny fizyki z okresu od stycznia 1997 do końca grudnia 2007. Żródło Essential Science Indicators Opublikowane w dniu 1 Marca 2008, patrz http://sciencewatch.com/dr/cou/2008/08mar20PHY/, ludność wg danych z czerwca 2006
Analiza powyższych danych dostępnych na stronach internetowych firmy Thomson Scientific pokazuje, iż w Rosji, w państwach Europy Środkowej i w krajach azjatyckich przeważa publikowanie dużej liczby mniej wartościowych prac, które później rzadko są cytowane. Mogłoby się wydawać, iż pod tym względem polska fizyka poprawiła się w sposób znaczący, gdyż średnia liczba cytowań na prace opublikowaną przez polskiego fizyka wzrosła z 5.8 do 6.9. Jest to jednak ogólny efekt związany z upływem czasu – każda opublikowana praca została średnio więcej razy zacytowana, a więc dla każdego kraju ten wskaźnik wzrasta.
Zauważmy, że typowa publikacja fizyka ze Szwajcarii
jest cytowana prawie dwukrotnie częściej niż jego kolegi z Polski.
Liczby te ciekawie jest porównać z wskaźnikami opisującymi
najlepsze ośrodki badawcze na świecie. I tak praca fizyka z
Harvardu cytowana jest średnio 20.6 razy, podczas gdy dla innych
znanych ośrodków liczby te wynoszą: Princeton University
19.0, MIT 17.9, CERN 16.6, Los Alamos National Lab 13.5, University
of Cambridge 13.1, Max Planck Society (Niemcy) 12.6, INFN (Włochy)
10.7, Uniwersytet w Tokio 10.6, CNRS (Francja) 7.6. Dane te świadczą
też o przewadze, jaką dominacja języka angielskiego w nauce daje
ośrodkom w krajach anglosaskich i zgodne są z powszechną
obserwacją, iż uczeni amerykańscy najchętniej cytują prace
amerykańskie. Na tym tle nieźle prezentują się polskie prace z
szybko rozwijających się dziedzin fizyki, dla których
wskaźnik cytowania na pracę (nadciekłość 7.9, kondensat
Bosego-Einsteina 7.6) przekracza średnią krajową.
Tabela 2. Liczby prac i cytowań z dziedziny fizyki z okresu od stycznia 1995 do 30 kwietnia 2005 patrz http://www.in-cites.com/countries/top20phy.html, porównana z całkowitymi wydatkami kraju na badania i rozwój (R&D) wyrażonymi w dolarach parytetu siły nabywczej (PPP$), oraz całkowitą liczbą naukowców w przeliczeniu na pełne etaty (dane OECD: Science and Technology Indicators za rok 2006) .
Warto podkreślić że dane w tabelach są ekstensywne, czyli pokazują zsumowany dorobek poszczególnych państw. Jeżeli biorąc pod uwagę ludność każdego kraju (patrz Tabela 1) policzymy wskaźniki intensywne, to Polska zyska w stosunku do Chin oraz Rosji, ale znajdzie się daleko w tyle nie tylko za Szwajcarią i Holandią, lecz także za Izraelem, Szwecją oraz Belgią.
Z drugiej strony nakłady Polski na badania są
niezmiernie małe: Polska przeznacza na te cele około 0.5% produktu
krajowego brutto (GDP), podczas gdy wskaźnik ten dla Szwecji i
Finlandii przekracza 3%, a średnia EU-27 wynosi 1.8%. W tabeli 2
umieszczono całkowite wydatki na badania danego kraju wyrażone w
dolarach siły nabywczej (PPP$). Biorąc pod uwagę poniesione
wydatki wyniki polskiej nauki są niezłe – umiemy publikować
cytowane prace naukowe przy stosunkowo małych kosztach. Jednakże
tym wskaźnikiem nie za bardzo wypada się chwalić, gdyż relatywnie
małe całkowite koszty opublikowania jednej pracy w porównaniu
do krajów Zachodu są po części konsekwencją nie
konkurencyjnych zarobków w nauce polskiej. Porażka
Polski w konkursie o granty ERC Niezależnie od danych bibliometrycznych problemy nauki polskiej dobrze ilustrują wyniki w konkursach o granty prowadzonych przez European Research Council (ERC). W ramach 7 programu ramowego zorganizowano w roku 2007 konkurs o Starting Independent Researcher Grants (StG) dla młodych badaczy (od 2 do 9 lat po doktoracie). Spośród 9167 wniosków młodych naukowców z Europy międzynarodowy panel ekspertów wybrał 559 najlepszych projektów do realizacji w 21 krajach europejskich. W gronie zwycięskich projektów badawczych nie znalazł się ani jeden, który planowano realizować w Polsce, a fakt ten nagłośnił artykuł1 Cezarego Wójcika – szefa rady Niezależnego Forum Akademickiego.
Wyników tych nie należy interpretować jako rezultatów antypolskiego spisku ekspertów z całej Europy. Jak pisał ostatnio uczestnik zespołu ekspertów oceniających wnioski, prof. Adam Łomnicki2, w ocenie wniosków kierowano się wyłącznie kryteriami merytorycznymi. Wniosków z Polski nie było wiele i niestety były one istotnie słabsze od najlepszych wniosków z Europy Zachodniej. Na końcowy wynik składała się zarówno ocena dotychczasowego dorobku naukowego kandydata jak i proponowanego projektu badawczego. Każdy wnioskodawca z listy swych publikacji za okres ostatnich 5 lat musiał wybrać 5 swoich najlepszych prac, podając przy każdej z nich, ile razy publikacja była już cytowana w literaturze światowej (bez uwzględniania autocytowań). Dorobek każdego kandydata był niezależnie oceniany przez co najmniej 4 ekspertów, a średnia tych ocen dała podstawę do wstępnego rankingu złożonych wniosków. W kolejnej fazie prac panelu eksperci dyskutowali szczegółowo jedynie wnioski z górnej połowy tak przygotowanej listy. Niestety wszystkie wnioski z Polski (oraz znaczna większość wniosków pochodzących z krajów - nowych członków Unii) znalazła się w tej dolnej, odrzuconej połowie listy. Przy dużej liczbie składanych wniosków dane bibliometryczne mogą być pomocne do wstępnej selekcji kandydatów. Wniosek autora z mniejszą liczbą cytowań, niż mediana całej grupy wnioskodawców nie miał praktycznie szans na przejście do kolejnego etapu konkursu. Obecnie
trwa kolejny konkurs ERC o Advanced
Investigator Grant, o które może
starać się każdy europejski naukowiec. Przedstawiając swój
dorobek każdy wnioskodawca musi wybrać 10 swoich najlepszych
publikacji z okresu ostatnich 10 lat i przy każdej z nich podać
liczbę cytowań. Ponieważ gra idzie o wielkie pieniądze (granty
wynoszą do 3.5 M euro na okres 5 lat), można się spodziewać
znacznej konkurencji ze strony najlepszych badaczy z całej Europy.
Termin składania wniosków upłynął z końcem kwietnia b.r.
a wyniki konkursu znane będą w listopadzie 2008. Jesienią
zobaczymy, czy w gronie zwycięzców konkursu znajdzie tym
razem się choć jeden uczony pracujący w Polsce3. Niezbędne
reformy W ciągu ostatnich lat liczni autorzy publikowali teksty wskazując konieczność zmian systemu organizacji nauki w Polsce. Obecnie mogą z zadowoleniem przyjąć deklaracje rządu o planach przeprowadzenia reformy nauki i szkolnictwa wyższego oraz cieszyć się ożywioną debatą prowadzoną na ten temat w mediach. Jednakże szkoda, że ta dyskusja została praktycznie zdominowana przez problem habilitacji. Jest to moim zdaniem temat zastępczy. Zasadniczym celem reformy winno być stworzenie mechanizmów powodujących, by nauka polska stała się konkurencyjna w skali Europy. Niezależnie od tego czy habilitacja w Polsce zostanie zniesiona, czy też zmodyfikowana, polscy naukowcy muszą być silniej zmotywowani do dobrej pracy, a proces zatrudniania profesorów na uczelniach musi gwarantować rzetelną i obiektywną ocenę ich dorobku naukowego. Osoby nie zainteresowane uczestnictwem w rozwoju nauki światowej powinny sukcesywnie odchodzić od pracy w nauce polskiej. Naukowcom, którzy zdecydują się kontynuować badania należy więcej płacić, ale też znacznie więcej od nich wymagać. Łatwiej
jest się zgodzić z powyższymi założeniami, niż zaproponować i
zrealizować spójny program szczegółowych kroków,
służących do podniesienia konkurencyjności nauki polskiej. Miejmy
nadzieję ze pani minister Kudrycka weźmie pod uwagę różne
głosy w tej sprawie pochodzące ze środowiska uczonych polskich w
kraju4
i zagranicą5,
aby wybrać optymalny wariant zmian systemu. Rezultaty
przeprowadzonej reformy będą widoczne dopiero w skali kilku lat. W
dalszej części tego artykułu skoncentrujmy się na znacznie
węższym zagadnieniu: Co można zrobić, aby wyniki kolejnych
konkursów European Science
Council były choć trochę
korzystniejsze dla Polski? Metoda
kija i marchewki W niektórych krajach Europy Zachodniej funkcjonują systemy dodatkowej motywacji naukowców do przygotowywania podań od granty ERC. Przykładowo Francja, Włochy i Hiszpania jako zachętę oferują swoim uczonym bardzo soczystą marchewką: każdy wniosek o grant, który przejdzie do II etapu konkursu, a nie zostanie ostatecznie zakwalifikowany do finansowania przez ERC, otrzyma automatycznie ‘grant pocieszenia’ finansowany przez ministerstwo nauki w danym kraju. Wydaje się, że podobny sposób może być bez przeszkód stosowany w Polsce. Granty Advanced Investigator to średnio dofinansowanie prac zespołu badawczego sumą rzędu 2 milionów Euro. Gdyby w Polsce oferować jedynie dziesiątą część tej dużej sumy, to i tak mobilizowałoby to uczonych do składania wniosków w ERC. A biorąc pod uwagę dotychczasowe rezultaty konkursów europejskich, obciążenie budżetu polskiego ministerstwa nie byłoby znaczne... Porównując liczby wniosków składanych do ERC z liczbą przyznanych grantów widać, że szansa otrzymania grantu nie jest duża. Ale prawdopodobieństwo sukcesu zwiększy się znacznie, jeżeli wnioski z Polski będą pisane jedynie przez kandydatów z odpowiednim dorobkiem na poziomie europejskim. Jak zatem kierujący polską nauką mogą zidentyfikować uczonych z realnymi szansami na sukces? Przecież urzędnicy ministerstwa nie są w stanie sami regularnie prowadzić analizy osiągnięć uczonych. Można natomiast bez przeszkód skorzystać z metody wstępnej oceny dorobku naukowego przy pomocy tych samych metod bibliometrycznych, które stosowane są w ERC do oceny wniosków o granty. Przekazując szkołom wyższym i instytutom badawczym dotacje na działalność ministerstwo nauki może na przykład wymagać przygotowywania takich danych.
Nie wydaje się celowe, aby każdy pracownik nauki w
Polsce przesyłał do Brukseli wnioski o dofinansowanie programów
badawczych. Ale każdy może, a wręcz powinien przymierzać się do
tego wyzwania. Jak to uczynić? Po prostu corocznie stosować
bibliometryczne kryteria ERC do samooceny swego dorobku naukowego.
Okienka Prawdy Minister nauki może zobowiązać dyrektorów instytutów badawczych oraz rektorów państwowych uczelni, aby ci wymusili na swych pracownikach coroczne przygotowywanie listy publikacji według standardu ERC i wywieszanie jej przy każdym nazwisku zatrudnionego na otwartej stronie internetowej placówki. Przykładowo do końca lutego każdego roku kalendarzowego każdy zatrudniony pracownik naukowy po doktoracie musiałby wybrać swoich 5 najlepszych publikacji z okresu minionych 5 lat i przy każdej podać liczbę cytowań. Samodzielni pracownicy po habilitacji wybieraliby po 10 prac z okresu 10 minionych lat, zgodnie z formułą stosowaną przy ocenie Advanced Grants. Wyboru publikacji powinien dokonać każdy uczony osobiście, gdyż tylko on jest w stanie wybrać te prace, które najlepiej prezentują jego dorobek i zostały zauważone w literaturze przedmiotu. Zauważmy że metoda oceny dorobku stosowana przez ERC nie wymaga podawania całego spisu publikacji, ani też badania współczynników impact factor, których z powodzeniem używa się do oceny jakości czasopisma naukowego, oraz do predykcji liczby cytowań, jakie dana publikacja osiągnie w przyszłości. W ocenie dorobku poszczególnego badacza uzyskanego w ciągu mijającej dekady bardziej miarodajne są liczby już uzyskanych cytowań, niż współczynniki impact factor, które jedynie charakteryzują prawdopodobieństwo zauważenia pracy w literaturze światowej. Wyobraźmy sobie, że w witrynie internetowej każdego wydziału czy instytutu naukowego w Polsce przy spisie zatrudnionych naukowców obowiązkowo pojawiają się okienka prawdy, w których każdy pracownik corocznie uzupełnia dane świadczące o jego naukowych dokonaniach: podaje jedynie wybrane 5 (adiunkt) lub 10 (profesor) najlepsze publikacje z okresu ostatnich 5 (10) lat wraz z liczbą otrzymanych cytowań.
System ten z jednej strony ułatwi ministerstwu
określenie grupy uczonych, którzy w ogóle mogą mieć
szansę w konkursach europejskich. Z drugiej strony tak przygotowane
dane w zupełności wystarczą kierownictwu jednostki do oceny
działalności naukowej jej pracowników, co umożliwi odejście
od bardziej uciążliwej sprawozdawczości. Ponadto ujawnienie
wyników corocznej samooceny pracowników naukowych
będzie miało walory motywacyjne: dobrych naukowców
zmobilizuje do jeszcze lepszej pracy i pogoni za najlepszymi w
Europie, a gorszych skłoni do rozważenia możliwości zmiany
miejsca pracy. Galernicy
i wioślarze Niewolnicy rozpędzający wiosłami starożytne galery nie mieli specjalnej motywacji do dobrej pracy. Słabsze wiosłowanie jednego galernika nie wpływało w widoczny sposób na prędkość statku i mogło być łatwe do ukrycia. Dlatego też niewolnicy na łodzi byli pilnowani przez nadzorców, których zadanie polegało wyłącznie na kontroli pracy wiosłujących, często przy pomocy brutalnych środków. Nietrudno zgodzić się tezą, iż z punktu widzenia uzyskania maksymalnej mocy napędu nie był to idealny system motywacyjny. Wioślarze uczestniczący w regatach łodzi sportowych mają zupełnie inną motywację do ciężkiej pracy. Nowoczesna lekka łódź wiosłowa pozwala łatwo wykryć, czy wszyscy członkowie danej osady równo wiosłują. Swoją rolę odgrywa oczywiście trener, ale podczas samych regat zawodnikom nie jest potrzebny nadzorca zmuszający każdego z nich do maksymalnego wysiłku. Gdyby podczas słynnych regat ósemek po Tamizie jeden z członków załogi Oxfordu lub Cambridge zaczął markować wiosłowanie, jego koledzy z drużyny wnet by to zauważyli i skutecznie zachęcili do pracy, a później trener nie powołałby go do reprezentacji uczelni na następne zawody. Reforma
nauki polskiej musi znacząco zwiększyć motywację naukowców
do dobrej pracy. Najlepsi naukowcy muszą więcej zarabiać, ale też
trzeba dużo od nich wymagać. Wprowadzenie systemu corocznie
aktualizowanych w internecie ‘okienek prawdy’
ilustrujących dorobek każdego pracownika nauki opłacanego z
pieniędzy podatnika zwiększy wzajemną motywacje badaczy do pracy
naukowej. Polskie uczelnie będą miały szansę stać się
konkurencyjne wobec uczelni europejskich jedynie w przypadku sukcesu
planowanej reformy nauki. Dziekanowi każdego wydziału można tylko
życzyć, aby w przyszłości dowodził nie ciężką, nieruchawą
galerą z pracownikami o motywacji do pracy zbliżonej do motywacji
antycznych galerników, lecz flotyllą szybkich łodzi
wiosłowych z osadami wytrenowanych i zmotywowanych zawodników.
Zawsze gotowych do regat, także z osadami Oxford i Cambridge. Karol
Życzkowski profesor
w Instytucie fizyki UJ oraz Centrum Fizyki Teoretycznej PAN.
1 C. Wójcik, Młodzi naukowcy z Polski nie dostaną pieniędzy z UE, Gazeta Wyborcza, 27. 11. 2007 2 A. Łomnicki, Liderzy i Maruderzy, Forum Akademickie, nr 2/2008 patrz też http://www.eko.uj.edu.pl/lomnicki/panel-erc.pdf 3 K. Życzkowski, Naukowe starszaki, do roboty!, Gazeta Wyborcza 9.01.2008, patrz http://wyborcza.pl/1,76842,4820098.html 4 List otwarty wydziału Fizyki Astronimii i Informatyki Stosowanej UJ, http://www.fais.uj.edu.pl/list/ 5 Apel Niezależnego Forum Akademickiego do Premiera RP w sprawie kontynuowania reformy nauki i szkolnictwa wyższego, http://www.nfa.pl/ ============================ Tekst napisany w ramach przygotowań do sesji Jaka reforma nauki i szkol wyższych? III Kongresu Obywatelskiego, Warszawa, 17 maja 2008
![]() adres tego artykułu: www.nfa.pl//articles.php?id=542 |